១. លំនៅដ្ឋានរបស់ជនជាតិស្អូច
ជនជាតិភាគតិចស្អូច គឺជាកុលសម្ព័ន្ធមួយភាគតូចដែលរស់នៅតំបន់វាលរេញសព្វថ្ងៃ ហើយដែលកាលដើមឡើយពួកគេរស់នៅតំបន់ព្រៃភ្នំ។
យោងទៅតាមលោក Menetrier E(៣) បាននិយាយអំពីផ្ទះរបស់ជនជាតិស្អូច ដែលសង់ជាខ្ទមតូចៗបែរមុខទៅទិសខាងជើង ហើយបិទបាំងដោយស្លឹក ឬស្បូវ។ ផ្ទះពួកគេមួយឆ្នាំធ្វើម្តង។ ប្រសិនបើមានភ្លៀង ឬខ្យល់ខ្លាំងមកបំផ្លាញដំបូលមុនពេលកំណត់ ពួកគេក៏មិនមានវិធានការជួសជុលឡើងវិញទេ ព្រោះគេយល់ថា ការជួសជុលនេះនាំឲ្យចង្រៃដល់ពួកគេ។ គេសុខចិត្តរត់ទៅជ្រុងម្ខាងដើម្បីគេចពីអាកាសធាតុប្រែប្រួលនេះ។ ប៉ុន្តែរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន បងប្អូនស្អូចមករស់នៅសំរុងលើជាមួយបងប្អូនខ្មែរយើងដែរ សព្វថ្ងៃនេះពួកគេចេះជួសជុលផ្ទះនៅពេលមានធ្លុះធ្លាយដំបូល។ ពួកគេចេះយកថង់កៅស៊ូ ឬស្លឹកចេកមកសៀតជួសជុលដំបូល។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិស្អូចមានរាងដូចជាផ្ទះកន្តាំងតូចៗប្រក់ស្លឹកចាក។ ផ្ទះរបស់ពួកគេសព្វថ្ងៃទាំងអស់មាន ១២ ខ្នង។ ពួកគេមានចំនួន ១៩ គ្រួសារ។ ផ្ទះនេះមានរាងជាបួនជ្រុងទ្រវែង ដែលមានបណ្តោយ ៤ ម៉ែត្រ ទទឹង ៣.៥០ ម៉ែត្រ ចំណែកជញ្ជាំងគេបិទបាំងដោយស្លឹកចាក ធាងដូង សំបកគគីរ។ សំយ៉ាបសំរាប់ធ្វើផ្ទះបាយ ហើយនៅខាងក្រោមផ្ទះ ពួកគេយកព្រួលបិទបាំងជុំវិញផ្ទះដើម្បីធ្វើទ្រុងជ្រូក ឬទ្រុងមាន់។ ផ្ទះពួកគេតូចៗ ហើយបែរមុខទៅរកទិសខាងជើង ដោយពួកគេមានជំនឿលើស្រាអេចជាគោល។ ពួកគេសង់ផ្ទះតូចៗជាហេតុងាយស្រួលរុសរើ បើមានសមាជិកម្នាក់ស្លាប់នៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ។
ក. ការរកសម្ភារៈសំរាប់សាងសង់
មុនសង់ផ្ទះពួកស្អូចតែងតែបបួលគ្នីគ្នាឲ្យជួយក្នុងការកាប់ឈើធ្វើផ្ទះដូចជា សសរផ្ទះ ដែលភាគច្រើនមាន គគីរខ្សាច់ដែលពួកគេយល់ថាឈើនេះជាប់មាំល្អ។ សសរគេកាប់សសរចំនួន ៩ ដើម ព្រមទាំងកាប់កូនស្លាព្រៃ កូនឈើតូចធ្វើរនាបព្រមទាំងបោចផ្តៅ វល្លិ៍ ត្រៀមទុកបំរើដល់ការសាងសង់។ ពេលកាប់រួចរាល់ហើយ ពួកគេនាំគ្នាលីទំលាក់ពីលើភ្នំចុះមកក្រោម ហើយនាំគ្នាសែងឆ្ពោះមកផ្ទះ។ ចំណែកស្លឹកចាក គឺគេកាប់ពីមាត់សមុទ្រយកមកដេរជាកណ្តបនៅឯផ្ទះដោយជួយសហការណ៍គ្នា។ ស្លឹកចាកអាចជាប់បានរយៈពេល ៣ ឬ ៤ ឆ្នាំ មិនចាញ់ស្បូវឡើយ។ គេយកឫស្សីមកធ្វើជាដងកណ្តប។
ខ. ការសង់ផ្ទះ
ក្រោយពីបានត្រៀមសម្ភារៈសាងសង់រួចហើយ ពួកគេទៅពឹងមេកន្ទ្រាញឲ្យជួយមើលទីតាំងដី មើលពេលវេលា ដើម្បីជ្រើសរើសទីកន្លែងសំរាប់សង់ផ្ទះ ព្រមទាំងកាលបរិច្ឆេតក្នុងការសង់។ បន្ទាប់ពីរកបានទីធ្លាសង់ និងពេលវេលារួចមក ពួកគេក៏ចាប់ផ្តើមលើកដីកំពស់ប្រហែល ២ ឬ ៣ តឹក។ ពេលលើកដីកន្លែងបាតផ្ទះរួច ពួកគេចាប់ផ្តើមបបួលគ្នាឲ្យជួយធ្វើផ្ទះ។ មុនដំបូងពួកគេចាប់ផ្តើមកំណត់ប្រវែងទទឹង បណ្តោយផ្ទះ រួចចាប់ផ្តើមជីករណ្តៅកប់ជើងសសរចំនួន ៩ មានជំរៅ ៤ ឬ ៥ តឹក។ ពេលជីករណ្តៅរួចគេចាប់ផ្តើមវ៉ៃគ្នាបលើសសរ រួចគេចាប់ផ្តើមលើកសសរដាក់ជិតរណ្តៅ។ ពេលនោះគេចាប់ផ្តើមរៀបបាយ សម្លស្គក(៤) សែនក្រុងពាលីព្រមទាំងម្ចាស់ទឹកម្ចាស់ដី។ រីឯបាយស្គក គេយកដាក់នៅជិរណ្តៅសសរកន្លោងទិសខាងជើង។ ពេលរៀបចំសែនរួចពួកគេចាប់ផ្តើមលើកសសរម្តង ៣ គឺកន្លោង ១ ជើងរៀង ២។ ការលើកសសរនេះគឺគេចាប់ផ្តើមលើកសសរនៅទិសខាងជើងមុន ព្រោះពួកគេយល់ថាទិសនេះជាមេហើយដំណាងឲ្យស្រាអេចផង។ បន្ទាប់មកគេចាប់ផ្តើមលើកសសរឯទៀត រួចគេចាប់ផ្តើមវាយឃ្នាប វាយជញ្ជាំង វ៉ៃរនូតបណ្តើរៗ ចន្លោះពីរនូតមួយទៅរនូតមួយប្រវែង ០.៥ ម៉ែត្រ។ ក្រោយមកគេចាប់ផ្តើមក្រាលរនាបកូនឈើ ឬជំរៀកស្លាបព្រៃដោយក្រងវល្លិ៍។ ហើយចាប់ផ្តើមប្រក់ស្លឹកចាក។ លុះប្រក់រួចរាល់ហើយគេចាប់ផ្តើមធ្វើជញ្ជាំងដោយយកធាងស្លឹកចាក ឬសំបកគគីរមកបិទបាំង។ គួរកត់សំគាល់ថា តាមទំនៀមទម្លាប់របស់ស្អូចគេធ្វើផ្ទះមានរយៈពេលតែមួយថ្ងៃទេ ទោះហើយក្តី មិនហើយក្តី ត្រូវតែឡើងនៅតែម្តង។ ដោយគ្មានធ្វើពិធីឡើងផ្ទះដូចដែលខ្មែរធ្លាប់ធ្វើនោះទេ៕
----------------------------------------------
(៣) Menetrier E (1926 page 39)
(៤) បាយសម្លបង្អែមសែន


